Mozes Salomon Vaz Dias (1881-1963) was het toonbeeld van innovatieve journalistiek. Met zijn persbureau vervulde hij een pioniersrol en tijdens de Eerste Wereldoorlog baarde hij opzien met primeurs. Hoewel hij zelf verre van technisch was, liep hij voorop bij technologische vernieuwingen. Hij introduceerde op grote schaal persfotografie en was de eerste die een radionieuwsdienst begon. Deze biografie levert tegelijk een bijdrage aan de geschiedschrijving van Nederlandse Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog, met name van de Sefardische Joden, die een geheel eigen positie hadden binnen het Nederlandse jodendom. Zo nam Vaz Dias deel aan de Aktie Portugesia die – tevergeefs – beoogde vrijstelling van deportatie te krijgen. Vele jaren was Vaz Dias bestuurder van de Portugees Israëlietische Gemeente in Amsterdam. Inleiding 9 1 Van pettenverkoper tot persbaron 13 Raamgracht 12 – Rond het Waterlooplein – Joodse afkomst –Hoeden- en pettenfabriek – Openbare school – Stenografie op de hbs – Docent – Tipgever van kranten – Epifanisch moment 2 In het hart van de krantenwijk 32 Moeilijk begin – Joodse voorgangers – Eerste persbureau –Stadswandelaar – Rosette Speijer – Nieuwezijds Voorburgwal – Geen Joodse dagbladen – Parasietendom – Nevenbedrijven – Talentenjacht 3 Doorbraak 57 Cullinan-diamant – Louis Blériot – Blote- voetenexpres – Fokke de Haan en de Vereenigde Fotobureaux 4 Eerste Wereldoorlog 64 Vaz Dias claimt primeur – De Musschenberg – Handel in oorlogsnieuws – Dode burgers, soldaten en paarden – Krijgsgevangenen te Wezel – Wespennest – Neutraliteit – Terugkeer van Duitse kroonprins 5 Uitslaande vlammen 81 Gesel Gods – Brand op Singel 91 – Paleis voor Volksvlijt verwoest – Concentratie in de Concertgebouwbuurt – Inkijkje in de directiekamer 6 Radionieuwsdienst 93 Radiopionier – Beurszender – Radionieuws voor geabonneerde kranten – Voetbaluitslagen – Verzuilde omroep – ‘Hier is Persbureau Vaz Dias’ – De sonore stem van Ies Goudeket – De radiofiets – Talloze processen – ‘Ik sla geen uitzending over’ 7 ‘Hallo Batavia’ 111 Samenwerking met Aneta – Een draadloze kerstgroet 8 Zilveren jubileum 116 Hoogtepunt in de ontwikkeling – Receptie in het Vondelparkpaviljoen – Lofzang van Clinge Doorenbos – Schilderij van Anton Pieck – Oprichting van De Mijlpaal – De overstap van Jan Belinfante 9 Een lappendeken 126 Kapers op de kust – Contract met Reuters – Aneta- Holland meer in Joodse handen – Kritiek vanuit de dagbladpers – ‘Grote ontevredenheid’ 10 Onheilspellende berichten 137 Antisemitische sentimenten? – Op bezoek bij de Duitse gezant – Journalistenfederatie contra nazi- Duitsland – Met de Volkenbond in Madrid 11 Moeizame onderhandelingen 144 De oprichting van het anp – ‘Gewelddadig einde’ – ‘Logen en laster’ – Dubbelrol Jan Belinfante – Kok en keukenmeid – Het contract van 1935 12 Een nieuwe start 157 Verbrede doelstelling – Malariacampagne – Loopgravenoorlog 13 Antisemitisme 164 Joodse notabelen – Brochure van Nochem de Beneditty – Hetze tegen de ‘verjoodste’ pers – De ‘Joodse kliek’ van Salomonson 14 Freds schipbreuk en emigratie 174 Amerikaans avontuur – Scheepsramp met de Bolivar – Voice of America 15 Tweede Wereldoorlog 184 Overval op het anp – Ontslagen bij de omroep – Uitschakeling van de ‘Judengruppe’ – Confiscatie van bedrijven – Laatste fase 16 Aktie Portugesia 197 Wanhoopspogingen – Argumenten van De Beneditty – Jan Belinfante en familie – Memoria van Mozes van Salomon (1) – Memoria van Mozes van Salomon (2) – Kwartierstaten – Oratio pro domo – ‘Joden zijn en blijven Joden’ – Naar de Transvaalbuurt – Arrestatie – Ondergedoken op de Schinkelkade – ‘Een afstandelijke man’ 17 Rouw en moeizaam rechtsherstel 222 Geschonden stadshart – Omgekomen familieleden – Familie Lissauer – Het trauma van Juliëtte Cohen – De strijd van Appie Cohen – ‘Onkameraadschappelijk’? – Hulp van broer Leo 18 Nieuwe energie 239 Synagoge gespaard – Heropening – Terug op de Reijnier Vinkeleskade 75 – Waardepapieren en fotocollectie – Aanklacht van Goedhart en Keijser – Onverwachte goodwill – Labrador 19 Nadagen van het bedrijf 252 Ogenschijnlijk ongebroken – Wim da Cunha – Service met de schaar – Vaz Dias International 20 Grand seigneur 263 Receptie in het Amstel Hotel – Vissen in het Naardermeer – ‘Een der laatste grote Portugezen’ – Beth Haim: Huis des Levens – Brug en monument – Eindelijk vrede 21 Rosette Vaz Dias-Speijer 276 De zaak van haar man – De Lyceumclub – Rosette Vaz Dias contra Emma Göring – Einde van het lidmaatschap – Commissaris 22 Het persbureau wordt persgeschiedenis 285 Familieperikelen – Einde van een tijdperk – Een eeuw later 23 Profiel van een persbaron 290 ‘Kansgrijper’ – ‘Gewiekst’ zakenman – Eén grote familie – Family man – Thea Cohen over Mopie – Stolpersteine Afkortingen 303 Bijlage De journalistieke dynastie van Mozes Vaz Dias: eigenaren, familie en medewerkers van het Persbureau 305 Noten 309 Bronnen 329 Archieven – Literatuur – Websites – Interviews Verantwoording illustraties 339 Dankwoord 341 Personenregister 345