Johannes Lubberti (Deventer, 1605-1647) was de eerste predikant in Bloemendaal en nadien één van de orthodoxe voorgangers in de grote stadsgemeente van Deventer. Hij was de schoonzoon van de calvinistische voorman Caspar Sibelius. Zijn leven en loopbaan hebben nauwelijks aandacht getrokken. Ten onrechte, zoals uit deze biografie blijkt. Wat op het eerste oog een doorsnee gereformeerde dominee lijkt te zijn, blijkt bij nadere kennismaking een lastige en onaangename querulant, gewikkeld in een reeks conflicten met wereldlijke en kerkelijke gezagsdragers, zowel in Holland als in Overijssel. Maar nog opvallender en veel uitzonderlijker: hij was een verkwister en een doortrapte oplichter, die alle normen van de gereformeerde orthodoxie en van de rijke kooplieden en regenten uit zijn milieu met voeten trad. Verborgen voor de blikken van de buitenwereld raakte hij steeds dieper in de schulden om tenslotte als bankroetier in zijn graf af te dalen, beladen met postume smaad. Voorwoord 17 Inleiding 19 1 Afkomst 23 1.1 De lijn van de vader: de Lubbertsen en Janssens van Goor 23 Grootvader Jan Koster, de schoenmaker 25 Vader Lubbert, de koopman 26 Tante Claesgen en Steven Arentzen, de momber 27 1.2 De lijn van de moeder en haar vader: de Joryssens en Janssens 29 Oudoom Derck en oudtante Grietgen 29 Grootvader Jan Joryssen en zijn kinderen 30 1.3 De lijn van de moeder en haar moeder: de Daemsen 32 Overgrootvader Daem Pelser 32 Grootmoeder Mechteld 33 Oudoom Hendrick (Henrick) 33 Oudoom Willem 37 Oudoom Jan 38 Oudtante Marritgen 39 1.4 De stieffamilie: de Van Breyls 42 De oudste Van Breyls 43 Stiefgrootvader Jan 44 Stieftantes Elsken en Jenneken, stiefoom Melchior 45 Stiefvader Balthasar 46 Heiltgen van Breyl 46 1.5 Een aangetrouwde familie: de Van Deths 48 De oudste Van Deths 48 De koekenbakker Herman en zijn kinderen 49 1.6 Conclusie 53 2 De kinderjaren 54 2.1 Kleutertijd en lagere school: 1605-1617 54 De stad Deventer 54 Het gezin Van Breyl 57 De gereformeerde omgeving 57 De lagere school 58 De contra-remonstrantse partij 59 Een kind in goeden doen 60 2.2 De Latijnse school: 1617-1623 61 Een beroemde school in verval 62 Conflicten onder de docenten 64 Revius en Sibelius brengen de rector ten val 64 De lesstof van Lubberti 65 Eindexamen en getuigschrift 67 De familie in het eindexamenjaar 1623: de oudste generatie 68 De generatie van Kunneken en Balthasar van Breyl 69 Lubberti’s eigen generatie 71 Kerk en staat 71 3 De studiejaren 73 3.1 Het Gymnasium Illustre te Harderwijk: 1623-1625 73 De nabije oorlog in Harderwijk 73 Het gymnasium Velavicum 73 De stad Harderwijk 78 Studentenleven 78 De professoren en de lesstof 79 Een tweede diploma en een boekje met thesen 82 3.2 De Theologische Faculteit in Leiden: 1625-1627 83 De stap naar de grote stad 83 Op kamers 85 Lubberti’s professoren 85 Studentenleven 91 Een eigen wapen 92 Wild en kostbaar 94 De cost voor de baet? 96 Lubberti doet zijn preparatoir examen 96 4 Op zoek naar een aanstelling 98 4.1 ‘Een dorp bij Haarlem’ en Amsterdamse verwanten: 1627 98 Een overschot aan predikanten 98 Lubberti’s eigen weg 99 Een dorp bij Haerlem 100 Een Amsterdams netwerk van verwanten 101 Daemsen in Amsterdam 105 Ruzie om de erfenis van Femmetje 107 Banden met Deventer 107 Iets nieuws: een dominee in de familie 109 4.2 Valkenburg en andere Bloemendaalse buitenplaatsen 110 Pioniers in de duinen 111 Een kleine veldslag 114 De grote politiek op de achtergrond 116 De buitenplaats Valkenburg 117 Johannes’ eerste stappen na de studie 118 4.3 Oostzaan: 1628-1629 120 Ongeduld en een buitenkans 120 Een concurrent uit Friesland 121 Een gemiste kans 123 4.4 Moeilijke jaren: 1629-1631 124 Weg uit Haarlem, of toch maar niet? 124 Oorlog in Overijssel, geen aanstelling in Holland 126 4.5 Assendelft: verkeerde uitspraken, 1631 127 Johannes Junius beroepen in Den Bosch 127 Het dorp Assendelft 127 Michael Lupardi wint het van Johannes Lubberti 128 Ongewenste uitspraken 130 4.6 Castricum en Heemskerk: een lastige edelman, 1631-1632 131 Franciscus Stockius sterft 131 Nicolaas van Renesse van Elderen 132 Patronaatsrechten 133 De edelman tegenover de classis: openingszetten 134 Mislukte compromissen 135 Op de rand van een aanstelling 136 Lubberti wordt een pion in een groter spel 138 De ambachtsheer traineert de zaak 139 Lubberti op een zijspoor 140 Een komedie als compromis 141 5 Bloemendaal: nieuwe perspectieven 144 5.1 Bloemendaal, de aanloop: 1632-1633 144 Plannen voor een kerk 144 Het begin van de Bloemendaalse gemeente 145 Lubberti als boodschapper in Bloemendaal 147 Lubberti als beheerder van de armenkas 147 Diverse opties naast elkaar 148 Johan Wolfert van Brederode 149 Lubberti als voorganger in Bloemendaal 150 Onbetaalde diensten 151 Brederode staat op zijn rechten 152 Eindeloos uitstel 152 De classis en de heren houden de hand op de knip 153 De laatste stappen naar de aanstelling 156 5.2 Bloemendaal: intree, 1634 157 Het peremptoir examen: 31 januari 1634 157 De kerkenraad 158 De bevestiging: 19 februari 1634 159 Lid van de classis: 25 april 1634 159 5.3 Bloemendaal: dorp en kerkelijke gemeente 161 Het dorpje Bloemendaal: wildernis met plukjes huizen 161 Groeifactoren: blekerijen, tuinderijen en buitenplaatsen 163 ’s Zomers vol, ’s winters leeg 163 De andere geloofsgroepen 164 De gereformeerden in Bloemendaal 167 Lubberti’s kudde ontleed 168 5.4 Bloemendaal: een traktement en bouwplannen 171 Eindelijk inkomsten, maar nog geen eigen huis 171 Plannen voor een kerkgebouw en katholieke dwarsliggers 173 6 Bloemendaal: opgaande lijnen, 1634-1636/7 176 6.1 Bloemendaal: een school en een schoolmeester, 1632-1638 176 Scholen en schoolmeesters in soorten en maten 176 Gebrek aan onderwijs in Bloemendaal 177 Op weg naar een gereformeerd schooltje 178 Hercules Jacobs verschijnt ten tonele 179 Een wankel begin 179 Een schoolgebouwtje bij de kerk 181 6.2 Bloemendaal: de opbouw van een gemeente 183 De kudde groeit 183 Sterfte en migratie 186 De feitelijke omvang van de gemeente 187 De lidmaten nader beschouwd: liefhebbers en nieuwkomers 188 Personeel op de buitenplaatsen 188 Blekers 189 Boeren en tuinders 190 Het Bloemendaalse ‘boomwonder’ 191 Gereformeerde nieuwkomers tegenover katholieke autochtonen 191 Na de veldslag een proces 195 Scheidslijnen door Bloemendaal 196 Een gemeente van allochtone eenvoudige lieden 197 Patriciërs in het zomerseizoen 198 6.3 Bloemendaal: een plaats in de classis 199 De Haarlemse classis 199 Broeder Lubberti tussen de broeders 200 6.4 Bloemendaal: een kerk verrijst 203 Geld uit vele bronnen 203 De kerk krijgt vorm in de loop van 1636 205 Pasen 1636: de eerste preek in de kerk 206 6.5 Deventer en Bloemendaal: een huwelijk 211 Lubberti’s reizen naar Deventer 211 Huwelijksonderhandelingen 212 Een huwelijk in de winter 213 Sibelius’ rol bij het huwelijk 214 Lubberti’s keuze voor de dochter van Sibelius 215 Sibelius’ keuze voor Johannes Lubberti 217 Een voortreffelijke dochter en echtgenote 219 7 Neergaande lijnen 223 7.1 De lucht betrekt: 1637-1638 223 Een voorlopig afscheid 223 Een manoeuvre van Sibelius mislukt 224 Sibelius komt naar Bloemendaal 226 Frans Hals portretteert Sibelius 229 Sibelius draagt een boek op aan Brederode 230 De pastorie vordert traag 232 Dubieuze leningen 233 Lubberti betreedt een hellend vlak 235 De architectuur van de pastorie 236 Ambivalente gevoelens 240 Geldtekort, quade bedenckinge en swaricheden 240 Een Deventer intermezzo met een portretprent 242 Sibelius ontsnapt aan de dood 244 Saenredams huwelijk in Bloemendaal 245 7.2 Een conflict barst los: 1638-1639 246 Een dubieuze huurvergoeding 246 Lubberti weigert opening van zijn boeken 248 Elisabeth bevalt, Johannes ontspoort 248 De classis is ontzet 251 Lubberti’s standpunt 252 Adders onder het gras 253 Op weg naar het einde: 1639-1640 254 Lubberti’s troefkaarten 254 Een nieuwe provocatie 255 De Hoge Vierschaar van Brederode 257 Sibelius en Lubberti zoeken bondgenoten 257 De classis sluit de rijen met de kerkstichters 261 Liegt Loo of liegt Lubberti? 262 7.4 Een ontsnappingsweg loopt dood: 1640 263 Een kans in Oldenzaal 263 Een betwiste voordracht 266 7.5 De breuk is compleet: 1640-1641 268 Sibelius en Lubberti in de Haarlemse classis 268 Sibelius lost een volgend schot 269 Van de Hoge Vierschaar naar de Staten 270 De derde insinuatie van notaris Deteringh 271 De Gecommitteerde Raden zijn weer aan bod 272 De vierde insinuatie van notaris Deteringh 272 7.6 Een overhaast vertrek: 1641 273 Sibelius regelt de Deventer zaken 273 Sibelius regelt de Bloemendaalse zaken 274 Sibelius regelt de Haarlemse zaken 275 Onopgeloste zaken 276 Een overhaast vertrek 277 Openstaande rekeningen 280 8 Deventer: een nieuwe start op vertrouwd terrein 283 8.1 Deventer: de stad 283 Het stadsbeeld 283 Nijverheid en handel 285 Machtsverschuivingen 286 Het culturele klimaat 287 8.2 Deventer: kennissen en collegae 288 Geleerde kennissen 288 De collegae en de kerkenraad 294 Een ruime behuizing in de Papenstraat 297 Een sprong in de inkomsten 298 8.3 Deventer: verwanten, de kant van de vader en de stiefvader 299 Winst- en verliesposten 299 De verwanten van vaderskant: Lubberts van Goor 300 De verwanten van stiefvaderskant: de Van Breyls 302 Halfzuster Aeltje van Breyl, domineesvrouw 304 Halfbroer, dominee Jan van Breyl 306 De halfbroers vergeleken 307 Zendingsdrift 308 Ds. Jan van Breyl in de Oost 310 8.4 Deventer: verwanten, de kant van de moeder 314 De Joryssens 314 De dood van Lubberti’s moeder Kunneken 314 Stine Cosmans in onmin met haar zonen 315 De dood van oom Tonnys Janssen Daems 316 Nicht Aeltje Janssen Daems en haar man 317 De Daemsen 319 De Van Valkenburgtak 320 De tak van Hendrick Daems 322 De tak van Jan Daems 326 8.5 De Van Deths en het bredere milieu 329 Deftige mensen 334 Een predikant in zijn milieu 336 9 Bloemendaal en Haarlem: een bittere nasleep, 1642-1645 337 9.1 Scherven rapen in Bloemendaal en Haarlem: 1642-1644 337 Simon Mustelius, de kandidaat van Brederode 337 Petrus Junius verschijnt in beeld 339 Een akkoord met Brederode 340 Junius stelt orde op zaken 342 Oude en nieuwe pretenties van Lubberti 342 Lubberti bruuskeert de Bloemendalers 343 De synode wil van Lubberti af 344 9.2 Laatste bedrijf op het Prinsenhof: 1645 345 Opmerkelijke leden van de synode 345 Een kansloos compromis 348 Het fiasco compleet 350 10 Deventer: op weg naar de afgrond 353 10.1 Het gezin 353 Kunneken, het eerste kind 353 De eerste Caspar, het tweede kind 354 De tweede Caspar, het derde kind 354 Een klein gezin 356 Een nichtje in huis 357 10.2 Het huis 358 Het Doirshuis in de Papenstraat 358 Een dubbelhuis achter een brede gevel 360 Het interieur van het Doirshuis 361 De studeerkamer van Lubberti 363 Behangsel op de balken en een portret aan de muur? 365 De achtergevel en het achtererf 366 Verbeteringen op stadskosten 368 10.3 De dominee aan het werk: de collegae 369 Uitbreiding van de pastorale bemanning 369 Jacobus Tichlerus 370 Wilhelmus ter Smitten 372 Collegiale verplichtingen 372 10.4 De dominee aan het werk: de kerkenraad 373 De leden van de raad 373 Attestaties en armenzorg 375 Sociale disciplinering 376 Een onzedige proponent 377 Ontucht 378 Conflicten 378 Huwelijksconflicten 379 Lena Janssen 380 Openbaarheid 381 Dronkenschap 381 Toneelspel 382 Muziek 383 Losbandige jongeren 385 Censuur op geschriften 386 De zondagsheiliging 388 Sport en spel 389 De bestrijding van andersdenkenden 390 Hardnekkige minderheden 392 10.5 De dominee aan het werk: preken, dopen, trouwen, begraven 394 Predicatie 394 Avondmaal 397 Dopen 399 Trouwen 399 Begrafenissen, ziekenbezoek, lidmatenadministratie 400 10.6 De dominee aan het werk: de classis en de synode 401 Deventer dominantie in de classis 401 Werkzaamheden van de classis 402 Lubberti afgeserveerd door een Twentse edelman 403 Lubberti’s plaats in de classis en synode 407 11 Postuum démasqué: 1647-1648 409 11.1 Een sterfbed 409 Johannes Lubberti sterft 415 Een verborgen oordeel 416 Geen doodsmak 417 11.2 Een lijk 418 Soberheid en gebrek aan informatie 418 Vermeden rituelen 418 De zorg voor het lijk 419 De gang naar het graf 421 De plaats van begraving 421 Luiden van de klok, maar geen lijkpreek 425 Een lijkstoet 425 11.3 De opvolging 429 De vijfde predikant gehandhaafd 429 11.4 Een sterfhuis en een erfhuis 431 Met de handen in het haar 431 De magistraat wordt ingeschakeld 434 Een annus gratiae 435 De aanstelling van curatoren 438 Een boekbinder erbij gehaald 439 Een openbare weete 440 De schande: een ongekende zaak 441 De schande en de zonde 443 De schande: de hoon van de tegenstanders 445 Het milieu van de nadere reformatie 446 11.5 Veilingen en juridische procedures 447 De veiling van het Doirshuis 447 De veiling van de inboedel 449 De inlevering van de inventaris en de aanmelding van de schuldeisers 450 Schuld en schuldbesef 453 12 Schuldeisers 454 12.1 Achterstallige betalingen: doodschulden en boekhandelaars 454 Doodschulden 454 Boekbinders en boekhandelaren 455 12.2 Achterstallige betalingen: leveranciers van voedsel 459 Steven Dercksz, de slager 459 Rutger Gerrits en Hendrick Dercksz, de bakkers 462 Henrick Schoemaecker, de kruidenier 464 Contant betaalde voedselwaren 465 12.3 Achterstallige betalingen: leveranciers van schoeisel, kleding en stoffen 468 Henric Arents, de schoenmaker 468 Henric van Raelte, Lambert Arents en Jacob Gerrits, kleermakers 471 Jan ter Smitten en Egberta Fockinck-van Deth, handelaars in stoffen 473 De erven van Henrick Seevinck, lakenkoper 474 Jan Arents in de Reyger, handelaar in kostbare stoffen en passementen 476 De dames Karis, winkeliersters in linnen of kousen? 479 Henrick Horstman, een lutherse dekenkoopman 480 12.4 Achterstallige betalingen: De inrichting van het huis 482 Jan Lieffers, de tingieter 482 Mr. Willem Cornelissen, de koperslager 484 Bartholomeus van de Put in uurwerken en ijzerwaren 486 Abraham Gerritsen, de oliekoopman 488 12.5 Achterstallige betalingen: bier, wijn en brandewijn 490 Bier 492 Bartholomeus Willemsen, een brouwer 495 Willem Janssen Clomp, een biersteker 497 Wijn 500 Gerrit Cuyper, een wijnkoper 503 Gerrit Brouwer, een wijnkoper 504 Jan van Marckel, een wijnkoper 505 Peter ter Smitten, een wijnkoper 506 Marten van de Capelle, een wijnkoper 507 Jan Welmers, een wijnhandelaar en tapper 508 Herman Gelinck, een wijnkoper en tapper 509 Jan Mensen en zijn vrouw, herbergiers 512 Alcoholist en dronkaard 513 12.6 Achterstallige betalingen: diversen 515 De weduwe Meyers 515 De weduwe Vos 515 Alert Gerrits van Ryp en N. Cock 516 Henric vangen Dyck 516 12.7 Leveranties plus leningen 519 De weduwe Suchtelen 519 12.8 Geldschieters 521 De weduwe Heydentryck 521 De weduwe van mr. Henrick van Ceulen 522 Jan Frericx en Derck Gerrits 525 Dr. Wolter Lansinck 527 Ds. Stephanus ab Emmerick 528 Jan van Breyl 530 Tryntie Henricks 531 Abraham Verstraten 532 De erfgenamen van Aelet Jacobs te Monnickendam 534 Jan de Marez Danielsz. 534 De diaconie van Bloemendaal 535 Elsken Simons 536 12.9 Een geval apart: Jan Willems 538 12.10 Schulden en schuldeisers in soorten en maten 540 13 Afrekening 544 13.1 Erfdelen 544 13.2 Traktementen en emolumenten 548 13.3 Waar is al het geld gebleven? 551 Boeken 554 Drank 557 Seksuele contacten 558 Homoseksualiteit 562 Vrouwen 562 14 Epiloog 567 14.1 Elisabeth 567 14.2 Caspar Sibelius 571 14.3 Casparus Sibelius à Goor 581 Terugblik 591 Literatuur en uitgegeven bronnen 596 Onuitgegeven bronnen 612 Over de auteurs 615