Amstelveen geldt vandaag als de tweede joodse plaats van Nederland, met een rijk en veelzijdig gemeenschapsleven. Opmerkelijk genoeg is deze gemeenschap relatief jong: haar wortels liggen in de jaren dertig. In deze joodse stadsbiografie reconstrueert Bart Wallet de ontstaansgeschiedenis van joods Amstelveen en onderzoekt waarom juist hier een bloeiende gemeenschap kon ontstaan en voortbestaan. Hij belicht de bijzondere dynamiek van een voorstad, waar joodse identiteit en sociaaleconomische kansen samenkwamen. Duits-joodse vluchtelingen en Nederlandse joden werkten daarbij nauw samen. De hoop van het nieuwe joodse leven sloeg om in wanhoop in de oorlogsjaren. Dit boek toont de ‘moordroutes’ en de ‘routes van overleven’ die de Amstelveense joden aflegden. In de naoorlogse periode leidden de komst van plattelandsjoden en de trek van joden uit Amsterdam tot een opmerkelijke wederopbouw. Terwijl in heel Nederland joodse gemeenten de deuren moesten sluiten, bruiste het joodse leven in Amstelveen. Zo ontstaat een indringend portret van een gemeenschap die geleidelijk aan uit de schaduw van Amsterdam kroop en een geheel eigen weg vond. Woord vooraf 9 Introductie 11 Amstelveen 13 Joden 15 Opzet 18 Dankbetuiging 21 DEEL I OPBOUW 1930-1940 23 Inleiding 25 1 Joden in Amstelveen 29 De uitbreiding van Amstelveen 31 De eerste generatie Amstelveense joden 36 Sociaal profiel 43 Spraakmakende nieuwkomers 51 Lokale participatie 59 2 Duitse joden in Nieuwer-Amstel 65 De Duitse joden als probleem 65 Nederland en de Duitse joden 69 De eerste vluchtelingen 72 Voortdurende vluchtelingenstroom 79 Sociaaleconomisch profiel 86 3 Naar georganiseerd joods leven 95 Joden zonder gemeenschap 95 Zelforganisatie 100 De pioniers 101 De Joodsche Vereeniging Amstelveen 104 Een eigen synagoge 108 Joodse activiteiten 111 4 De joodse kwestie 114 Economische crisis en politieke onrust 114 De NSB Nieuwer-Amstel 116 Ideologische strijd 122 De NSB-Nieuwer-Amstel en de joden 126 DEEL II ONDERGANG 1940-1945 133 Inleiding 135 5 De oorlog begint 139 Naar een uitweg 141 Omschakeling 146 Joden na de capitulatie 150 6 Isolement 155 Februaristaking 157 Registratie 160 Joods leven 161 Arisering joodse bedrijven 165 Joods onderwijs 169 Verhouding tussen joden en niet-joden 170 7 Naar een Amstelveen zonder joden 176 Joodse ruimtes 176 De rode lijn van burgemeester Haspels 177 Roof 180 Gedwongen vertrek 183 Joden in Amsterdam en Amstelveen 185 Burgemeester Westendorff 187 Collaboratie en voortgaande roof 190 8 Moordroutes 194 De Holocaust in Nederland 197 Politieke kampen 203 Auschwitz 204 Sobibor 211 Theresienstadt 212 Bergen-Belsen 213 Tröbitz 216 Midden-Europa 217 Moord in veelvoud 218 9 Routes van overleven 219 Legale migratie 221 Vlucht 223 Gemengd huwelijk 225 ‘Ontjoodsen’ 227 Onderduik 229 Collaboratie 233 Terugkeer uit de kampen 235 Routes van overleven 236 10 Verborgen joden 241 Een samenleving onder druk 241 De organisatie van onderduik 242 Tussen illegaliteit en legaliteit 246 Hongerwinter 249 Onderduik in Amstelveen 251 DEEL III WEDEROPBOUW 1945-1970 253 Inleiding 255 11 De bevrijding 258 12 Terugkeer en rechtsherstel 263 Terugkeer 263 Op zoek naar familie 264 Roof en rechtsherstel 268 Zuivering 272 Terug in de samenleving 277 Tussenperiode vol twijfel en onzekerheid 279 13 Een nieuw joods centrum 281 In de marge 281 Tussen Mokum en mediene 283 De Algemeen Joodse Vereniging Amstelveen e.o. 288 Een nieuwe synagoge 291 Een nieuwe geestelijk leider 300 Naar een eigen Joods Cultureel Centrum 303 Joods leven in een suburb 306 Conclusie 309 Bronnen 316 Bijlage: Namen van joodse oorlogsslachtoffers uit Amstelveen 325 Noten 333 Index op persoonsnamen 353