De vorming van kindcentra, integrale kindcentra en andere vormen van samenwerking van kinderopvang en primair onderwijs is een onmiskenbare trend. Met deze trend zijn er kansen voor fundamentele pedagogische, didactische en sociale vernieuwing. Kinderopvang, zowel voorschools als buitenschools, is complementair aan het onderwijs en kan vanuit de eigen unieke positie bijdragen aan de brede ontwikkeling en persoonsvorming van kinderen op gebieden waarvoor het onderwijs capaciteit en expertise tekort komt. Kindcentra kunnen zich ontwikkelen tot buurtcentra en de spil zijn van een netwerk van voorzieningen voor verschillende groepen burgers in de wijk. Maar er zijn nog veel hobbels. De wet- en regelgeving voor kinderopvang en onderwijs verschilt fundamenteel, evenals de sturingsfilosofieën, fiscale regiems en CAO’s. De verschillen tussen de werksoorten kunnen bij integratieprocessen spanning geven. Toch zetten veel organisaties voor kinderopvang en onderwijs de samenwerking al in gang en zijn er al verschillende voorbeelden van geslaagde integratie. Wat kan hiervan worden geleerd? Hoe kunnen institutionele en professionele barrières worden overwonnen? Zijn er veranderingsstrategieën die kansrijker zijn dan andere? Deze vragen stonden centraal in een meervoudige vergelijkende casestudie. Dit boek doet er verslag van. De aanleiding was de bestuurlijke en juridische fusie van een grote maatschappelijke kinderopvangaanbieder met vier besturen voor primair onderwijs in Tilburg en De Kempen. Vertrekkend vanuit organisatiesociologische theorieën zijn de veranderingsprocessen na de fusie beschreven en vergeleken met de veranderingsprocessen die zich al eerder in bestaande, succesvol geïntegreerde organisaties voor opvang en onderwijs hebben voltrokken. Het boek sluit af met een overzicht van de belangrijkste bevorderende en belemmerende factoren en doet, vanuit de organisatiesociologische invalshoek, praktische aanbevelingen aan al wie als bestuurder, toezichthouder, locatieleidinggevende, professional of beleidsmaker betrokken is bij initiatieven om te komen tot diepere samenwerking en integratie van kinderopvang en onderwijs. Inleiding 9 Kinderopvang en onderwijs samen: motieven en verwachtingen Voorgeschiedenis kinderopvang en onderwijs in Tilburg en De Kempen Onderzoeksmethode: meervoudige vergelijkende casestudy 9 11 13 Selectie van de cases en informanten Interviewprocedure Interview topics Analyse en positionaliteit Theoretisch kader 13 14 15 16 17 De theorie van de organisatieconfiguraties van Mintzberg Ideaaltypen en veranderlogica’s Toepassing in dit onderzoek De theorie van de Institutionele Logica’s in organisatiegedrag Veranderingen in organisatiegedrag Toepassing in dit onderzoek Intermezzo: governance van onderwijs en kinderopvang in Nederland 17 17 18 20 21 23 25 Decentralisatie van het onderwijs Privatisering van de kinderopvang Resultaten 25 27 30 Beginsituatie De schoolbesturen in Tilburg en De Kempen Kinderopvanggroep Tilburg en De Kempen 30 30 31 7Veranderingsstrategieën gebaseerd op Mintzberg 32 De autonomiegerichte professioneel-bureaucratische veranderlogica De veranderlogica van het maatschappelijk-ondernemerschap De missionaire, op systeeminnovatie gerichte veranderlogica Beschouwing vanuit de theorie van Mintzberg Organisatieveranderingen volgens het ILA raamwerk Dominantie van de professioneel-bureaucratische onderwijslogica na de fusie Matige integratie in afwachtende onderwijsorganisatie Waarden-gedreven maatschappelijk ondernemerschap na fusie Waarden-gedreven samenwerking kinderopvang-onderwijs zonder fusie Veelzijdig maatschappelijk ondernemerschap vanuit de kinderopvang Beschouwing vanuit het ILA raamwerk Pedagogische en sociale innovatie Sociaal en emotioneel leren, anders leren en het volgen van interesses Kinderparticipatie en ruimtegebruik Doorbreken van het leerstofjaarklassensysteem en dag-arrangementen Doorgaande lijnen, passende opvang en inclusief onderwijs Van kindcentrum naar gemeenschapscentrum Aantrekkelijker werk in onderwijs en opvang Beschouwing pedagogische en sociale innovatie Samenvatting en conclusies 32 37 40 42 43 44 45 47 48 49 50 54 54 55 56 56 57 58 59 62 Samenvatting van de resultaten op hoofdlijnen De analyse volgens de theorie van Mintzberg De analyse volgens de theorie van de institutionele logica’s Inzichten in de pedagogische en sociale vernieuwing Integratief beeld Bevorderende en belemmerende factoren Bevorderende factoren Belemmerende factoren Slotconclusie en aanbevelingen Literatuur 62 62 63 65 67 68 68 69 70 72 Bijlage 77 Gebruikte gespreksleidraad 78