Mensen krijgen in hun leven altijd met verlies te maken. Als professional word je geregeld geconfronteerd met mensen die een groot verlies meemaken en/of in de rouw zijn. Maar wat kan je dan zeggen en wat moet je dan doen? Soms doen we liever maar even niets, omdat we niet weten waar we goed aan doen. Rouw en verlies biedt kennis en inzicht en daarmee de handvatten hoe je als professional hierop kunt reageren en zo mensen ook echt tot steun kunt zijn. Luuc Smit beschrijft de verschillende methodische en therapeutische vormen en hoe deze ingezet kunnen worden bij de begeleiding van mensen met rouw en verlies. Hij geeft praktische adviezen hoe je als hulpverlener de ander werkelijk nabij kan zijn. Daarnaast gaat hij breder in op de omgeving waar verlies geleden wordt, denk aan gezinnen of een werkplek, waarbij er sprake is van meerdere betrokkenen, zoals familieleden, collega’s en werkgevers. Bij het boek hoort een serious game die een veilige leer-oefenomgeving biedt, waarin je leert wat je wel en niet kunt zeggen tegen iemand die rouwt. Samen met het boek vormt het een praktische leidraad die je helpt om op een passende en ondersteunende manier te reageren bij rouw en verlies. Dit boek is geschreven voor (gz-)psychologen, social workers en pedagogen (al dan niet in opleiding) die zich willen verdiepen in verlies en rouw, maar het is zeker ook aan te raden voor iedereen die te maken krijgt met verlies (in zijn omgeving) en die wil leren begrijpen hoe verlies werkt. Luuc Smit is hogeschooldocent aan de University of Applied Sciences in Vlissingen en heeft als hulpverlener 45 jaar ervaring met psychotrauma. Daarnaast werkt hij momenteel als hulpverlener bij het Zeeuws Kollektief voor Haptonomie. Dit boek gaat zowel over eenzaamheid als over hoe aanraking en nabijheid een fundamentele boodschap van verbondenheid kan inhouden in momenten van kwetsbaarheid en gemis. "Hij kijkt ook ruimer dan de wereld van verdriet. Op een geheel eigen manier nodigt Luuc Smit, op basis van zijn jarenlange ervaring, je uit om mee te wandelen door die voor iedereen toch weer aparte wereld van rouw." Prof. dr. Manu Keirse, Emeritus hoogleraar Faculteit geneeskunde KU Leuven "Omstanders, van professionele hulpverleners tot werkgevers en naastbetrokkenen, vinden in dit boek veel praktische adviezen over de vraag hoe om te gaan met rouw. Luuc Smit begeleidt niet alleen al jaren mensen die een verlies te dragen hebben, maar leidt ook hulpverleners op in het omgaan met rouw en verlies. Dat is te merken aan de inzichten in dit boek, de praktische adviezen maar ook aan de vaak indringende verhalen." Prof. dr. Barbara Oomen in the Sociology of Human Rights, Utrecht University Law School Voorwoord: Verlies is als een vingerafdruk Prof. dr. Manu Keirse Voorwoord: Over de pijn van het afgesneden zijn Prof. dr. B.M. Oomen Inleiding Deel 1: Reacties op rouw en verlies Hoofdstuk 1: Verlies en rouw 1.1 Rouwtaken Hoofdstuk 2: Fysieke en mentale aspecten Hoofdstuk 3: Thema’s bij verlies 3.1 Emotionele pijn en verdriet 3.2 Verlies van identiteit of rol 3.3 Angst en onzekerheid 3.4 Boosheid en schuldgevoel 3.5 Angst voor vervreemding of isolatie 3.6 Concentratieproblemen 3.7 Verantwoordelijkheid en zorg voor anderen 3.8 Verandering van relaties 3.9 Fysieke reacties, intimiteit en seksualiteit 3.10 Verlies van toekomstperspectief 3.11 Herinneringen en nostalgie 3.12 Herstel en aanpassing 3.13 Zoeken naar betekenis en zingeving Hoofdstuk 4: Eenzaamheid 31 4.1 De psychologische impact en eenzaamheid 31 4.2 Eenzaamheid 31 4.3 De relatie tussen rouw en eenzaamheid 32 4.4 Effecten op de geestelijke gezondheid 32 Hoofdstuk 5: Slaapproblemen 33 5.1 Wat te doen 34 5.2 Nachtmerries 36 5.3 Praktische aanbevelingen 37 Hoofdstuk 6: Schaamte 39 Deel 2: De rol van de hulpverlener Hoofdstuk 7: Mens en hulpverlener 43 7.1 Zelfbeeld 44 7.2 Waarden en normen binnen een onderneming 45 Hoofdstuk 8: Houdingsaspecten bij begeleiding van rouw en verlies 47 8.1 Creëer een veilige en vertrouwde omgeving 47 8.2 Luisteren is een werkwoord 48 8.3 Respecteer de ander 48 8.4 Wees niet bang voor stilte 49 8.5 Erken het verlies zonder het te bagatelliseren 49 Hoofstuk 9: Zelfzorg voor de hulpverlener 51 9.1 Het ‘stille lijden’ van de hulpverlener 51 9.2 Wetenschappelijke inzichten 54 9.3 Onderzoekslijst voor hulpverleners (zelfzorg) 54 Deel 3: Begeleiden bij rouw en verlies Hoofdstuk 10: Presentie 61 10.1 Kenmerken van presentie 62 Hoofdstuk 11: Professionele nabijheid 67 11.1 De theorie van aanraking en nabijheid 67 11.2 Rouw als lichamelijke ervaring 68 11.3 Professionele nabijheid 69 11.4 Valkuilen 70 11.5 Nabijheid 71 Hoofdstuk 12: Acceptatie versus aanvaarden 73 Hoofdstuk 13: Copingstrategieën en veerkracht 75 13.1 Herstel van rouw 75 Hoofdstuk 14: Systeemtheorie en rouw 77 14.1 Algemeen 77 14.2 Wat is een systeem? 77 14.3 Communicatie 79 14.4 Rouw vanuit een systeemtheoretisch perspectief 81 14.5 Puber met rouw en verlies 82 14.6 Toepassing van systeemtheorie in de begeleiding 87 14.7 Rouwtaakgerichte afsluiting 89 14.8 Gezinsbegeleiding en rouw 90 Hoofdstuk 15: Narratieve Exposure Therapie 95 15.1 Van losse puzzelstukjes naar één grote puzzel 95 15.2 De levenslijn 96 15.3 NET-uitvoering 96 15.4 Effecten en praktische aanbevelingen 99 15.5 Aanbevelingen voor hulpverleners 100 Hoofdstuk 16: Zelfdoding 101 16.1 Algemeen 101 16.2 Nabestaanden van zelfdoding 102 16.3 Aanwezig zijn 103 16.4 Zorgelijke trends in onze maatschappij 106 Hoofdstuk 17: Vermissing 109Hoofdstuk 18: Nabestaanden van moord 115 18.1 Emotionele ervaringen 115 18.2 Aspecten bij de begeleiding van nabestaanden 116 18.3 Hulpverlening 118 Hoofdstuk 19: Lichamelijke en neurologische aspecten van rouw 127 Nawoord 133 Kort dankwoord 135 Literatuurlijst 137 Over de auteur 141