Het is in 2028 honderd jaar geleden dat de TBR – sinds 1988 tbs genoemd – daadwerkelijk en na jarenlange voorbereiding werd ingevoerd. Deze honderd jaar zijn niet onopgemerkt voorbij gegaan; er waren regelmatig discussies over nut en noodzaak van het tbs-stelsel, over de wijze van behandeling en re-integratie van ex-tbs-gestelden en er waren fluctuaties in het aantal tbs-opleggingen en de planning van de daarbij behorende gebouwelijke capaciteit en professioneel opgeleide personeelsformatie. Zeker de laatste dertig jaar is het capaciteitstekort een belangrijk thema en werden tbs-klinieken geopend en gesloten. Op het moment dat de tbs-maatregel bijna honderd jaar bestaat is het capaciteitstekort met grote regelmaat in de publiciteit. Dit boek beoogt een bijdrage te leveren aan het oplossen van het capaciteitstekort en aan een zinvolle tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel. Aan bod komen de volgende onderwerpen: de herijking van het tbs-stelsel en maatschappelijk draagvlak voor de maatregel, het veiligheidsdenken en het perspectief van de nabestaanden en slachtoffers van door tbs-gestelden gepleegde delicten, die zoals blijkt, blijven zitten met trauma’s en materiële problemen, waarvoor vanuit de overheid nauwelijks aandacht is. Het is geschikt voor professionals die in uitvoering, management en beleid werkzaam zijn in onder meer forensische psychiatrie en psychologie, de reclassering, (gecontracteerde) zorgaanbieders, ministeries, gemeenten, politie, rechterlijke macht, advocatuur, expertisecentra, ambulante ondersteuning en begeleiding (wijkteams e.d.), herstelgerichte ggz en lectoraten/opleidingen op het terrein van onvrijwillige zorg en hulpverlening. 1 (Bijna) honderd jaar tbs! Inzicht op uitzicht? 11 Capaciteitstekorten en de noodzaak van herijking Dr. Jaap A. van Vliet 1.1 Inleiding 11 1.2 Het tbs-stelsel en capaciteitstekorten 14 1.2.1 Capaciteit 14 1.2.2 (Waarom) eerder beginnen met de behandeling? 17 1.3 Verdere inleiding tot dit boek 21 2 Herijking van het tbs-systeem: noodzakelijk en verdedigbaar? 27 Mr. dr. Ester Post 2.1 Wat bracht de Wfz (niet)? 28 2.1.1 Een uitgangspunt dat geen echt vertrekpunt is: de patiënt op de juiste plaats 29 2.1.2 De weerbarstige vraag naar capaciteit en het waarborgen van kwaliteit 33 2.1.3 De overgang van forensische zorg naar reguliere zorg: een aansluiting die we maar blijven missen? 35 2.2 Het ‘gewicht’ van een stoornis 37 2.3 De effectiviteit van forensische zorg: wat weten we (niet)? 39 2.4 Een voorstel voor de toekomst 42 2.4.1 Het is tijd voor een revitalisering van de verenigingstheorie 42 2.4.2 Het vervaagde verschil tussen straf en maatregel 43 2.4.3 Waar hoort de ontoerekeningsvatbare dader (niet)? 43 2.4.4 Straf naar de mate van schuld en combinatievonnissen 44 2.4.5 Eén duidelijke bovengrens voor zowel de straf als de tbs-maatregel 46 3 Overwegingen van een betrokken buitenstaander 49 Lucy Schipstra 3.1 ‘Hoezo heb jij ons iets te vertellen?’ 49 3.2 Heb ik iets te vertellen? 49 3.3 Mijn positie in het forensische werkveld 50 3.4 Een warboel aan levensvragen 50 3.5 Contacten die mijn blik hebben gevormd 51 3.6 De centrale vraag: goede zorg op het juiste moment 52 3.7 Is een gevangenis een zorginstelling? 53 3.8 Detentieschade 54 3.9 Tien vragen over zorg in detentie 54 3.9.1 Waarom hebben we gevangenissen én forensische klinieken? 54 3.9.2 Wat maakt dat het zo onmogelijk is om echt behandeling te geven binnen detentie? 54 3.9.3 Is het niet mogelijk om veel vaker te kiezen voor een combinatie vonnis: straf én zorg en dan liefst op één plek? 55 3.9.4 Zorg op de BPG? 55 3.9.5 Toerekeningsvatbaar en zonder stoornis in detentie? Dan heb je toch alsnog zorg nodig? 56 3.9.6 Zorg is toch meer dan psychologische behandeling? Een zinnige invulling als verplicht keuzevak. 56 3.9.7 Weg met het wantrouwen. Hoe creëer je in vredesnaam een normalere sfeer in een PI? 58 3.9.8 Vergelding, wat moeten we daarmee? 58 3.9.9 Macht: wie beslist hier over wie? 59 3.9.10 Durven we het aan om het niet te weten? 59 3.10 Veel vragen. En toch? 60 Intermezzo – Een telefoontje dat alles op zijn kop zet 61 Een kort ervaringsverhaal van een nabestaande Saskia Wolters 4 Slachtofferbewust werken in de tbs 65 Een mogelijke sleutel naar meer draagvlak voor re-integratie Saskia Wolters 4.1 Inleiding: het leven na een moord 65 4.2 De eerste weken: onmacht en onwetendheid 66 4.3 Systemisch falen: een kritisch rapport 67 4.4 De positie van nabestaanden in het strafrechtelijke systeem 69 4.5 De psychosociale gevolgen van verlies door moord 714.6 Slachtofferbewust werken: een onderbenut instrument 71 4.7 Slachtofferbewust werken als sleutel naar maatschappelijk draagvlak 73 4.8 Conclusie en aanbevelingen 74 5 TBS en detentie: tussen angst en menselijkheid 77 Een pleidooi voor een humane, inclusieve benadering van capaciteitsproblemen in de forensische zorg Frans Douw 5.1 Inleiding 77 5.2 Historisch perspectief: van rehabilitatie naar repressie 78 5.2.1 De jaren zeventig en tachtig: geloof in herstel 78 5.2.2 Gefaseerde detentie en open inrichtingen 78 5.2.3 Gratie en levenslang 79 5.3 Criminaliteitsontwikkeling en beleidskeuzes 79 5.3.1 Het cellentekort van de jaren tachtig 79 5.3.2 De dalende criminaliteit 80 5.4 De politieke en maatschappelijke context 80 5.4.1 Hardnekkige vooroordelen 80 5.4.2 De politieke omslag 81 5.5 Beleidskeuzes met verstrekkende gevolgen 82 5.5.1 Sluiting van kleinschalige voorzieningen 82 5.5.2 De erfenis van corona en toenemende repressie 82 5.6 Wat werkt: vertrouwen en menselijkheid 83 5.6.1 De kracht van vertrouwen 83 5.6.2 Het voorbeeld van de Longstay 83 5.7 Internationaal perspectief en toekomstvisie 84 5.7.1 Europese en VN-richtlijnen 84 5.7.2 Een inclusieve, veilige en duurzame toekomst 85 5.8 Conclusie 85 6 Somatische zorg in tbs-Inrichtingen 87 Een pleidooi voor geïntegreerde zorgmodellen bij lichamelijke en psychiatrische comorbiditeit Toon Walravens 6.1 Inleiding: de verborgen crisis binnen de ‘crisis’ 87 6.2 Theoretisch kader: rechtvaardigheid, gerechtigheid en de forensische zorgplicht 896.3 Empirische realiteit: somatische comorbiditeit in forensische settings 90 6.4 De paradox van maximale beveiliging bij ernstige somatische ziekte 91 6.4.1 Verminderd risico 91 6.4.2 Therapeutische contraproductiviteit 91 6.4.3 Inefficiënt gebruik van voorzieningen 92 6.5 Naar een gedifferentieerd zorgmodel: praktische en ethische overwegingen 92 6.5.1 Dynamische risicotaxatie 92 6.5.2 Gespecialiseerde laag beveiligde units 92 6.5.3 Geïntegreerde zorgpaden 93 6.5.4 Palliatieve en terminale zorg 93 6.5.5 Professionele competenties en attitude 93 6.6 Barrières en implementatie-uitdagingen 94 6.6.1 Juridisch-institutioneel 94 6.6.2 Professionele en culturele weerstand 94 6.6.3 Financiële en organisatorische complexiteit 94 6.6.4 Risicoperceptie en publieke opinie 94 6.7 Ethische argumenten en slotoverwegingen 94 6.8 Conclusie: van infarct naar interventie 95 7 Tweede kansen in de tbs: tussen risicomanagement en resocialisatie 97 Drs. Peter Braun 7.1 Inleiding 97 7.2 De paradox van garanties in de forensische zorg 97 7.2.1 Garanties in het dagelijks leven 97 7.2.2 Risicobeoordelingen en selectieve perceptie 98 7.2.3 De eis van nul-risico in de forensische psychiatrie 98 7.3 Systemische gevolgen van de garantiecultuur 99 7.3.1 Verstoppingen in het tbs-systeem 99 7.3.2 Wachtlijsten en het nimby-effect 99 7.4 De metafoor van genezing en littekens 100 7.4.1 Fysiek versus psychisch herstel 100 7.4.2 De onzichtbaarheid van psychische stoornissen 101 7.5 Het principe van eindigheid van vergelding 101 7.6 De Langdurige Forensisch Psychiatrische Zorg: een praktijkvoorbeeld 102 7.6.1 Achtergrond en doelstelling 102 7.6.2 Behandelfilosofie en resultaten 102 7.6.3 De paradox van tijdsdruk 1027.7 Een systemische benadering van forensische zorg 103 7.7.1 Het forensisch systeem als geheel 103 7.7.2 Instrumenten voor systeemverbetering 103 7.8 De politieke dimensie en langetermijnplanning 104 7.8.1 Kortetermijndenken in het beleid 104 7.8.2 De kloof tussen wetenschap en beleid 105 7.9 Een onderzoeksagenda voor de toekomst 105 7.10 Conclusie 106 Over de auteurs 107