Hoe slaagt de Toscaanse stad Pistoia erin om zo’n rijke cultuur van het jonge kind te ontwikkelen? De vele bezoekers uit Nederland en Vlaanderen die de uitstekende voorzieningen voor jonge kinderen in Pistoia bezoeken vragen zich dat telkens weer af. Dit boek beschrijft hoe de intense samenwerking tussen pedagogen, onderzoekers en beleidsmensen heeft geleid tot een klimaat waarin deze cultuur vorm kreeg. Het laat aan de hand van voorbeelden en foto’s zien hoe deze cultuur zich via experimenten en projecten ontwikkelde: door een stimulerende visie op de ruimte te construeren, een unieke band met de ouders op te bouwen, de link te leggen tussen de kinderen en de stad Pistoia. De auteurs illustreren een klimaat van samen leren, van kritisch reflecteren op de praktijk dat aan de basis ligt van deze bijzonder geslaagde innovaties. Pistoia, een cultuur van het jonge kind is bijzonder boeiend voor allen die betrokken zijn bij de opvoeding en de zorg voor de kinderen tussen nul en zes jaar, praktijkmedewerkers en opleiders en ook ouders. Zonder twijfel biedt deze cultuur van gastvrijheid en participatie die de voorzieningen van Pistoia voor kinderen en ouders zo rijk maakt, veel inspiratie voor allen die investeren in innovatie en kwaliteitsverbetering van voorzieningen voor jonge kinderen in Nederland en Vlaanderen. Voorwoord 9 Sylvie Rayna Inleiding 13 Een stad als ‘baken’ voor de vroege kinderjaren 13 Een groot avontuur… 15 Een wooncultuur 16 Een cultuur van gastvrijheid 17 Een cultuur van het land 18 Een cultuur van coördinatie en participatie 19 Conclusie 21 Anna Lia Galardini Hoofdstuk I Pistoia: kwaliteit cultiveren 22 Duidelijke politieke keuzes voor kinderen sinds de jaren zeventig 23 Een reis van bijna vijftig jaar 25 Het pedagogische project van Pistoia 32 Pedagogische coördinatie voor een competent systeem 42 8560087_Pistoia_Hoekstra-Liempd-Peeters_BW.indd 5 24-1-2022 14:12:36 Donatella Giovannini Hoofdstuk 2 Ruimte en materialen 44 De waarde van de ruimte: een cultuur van leven en wonen 44 Unieke ruimtes: continuïteit van (inter)persoonlijke ervaringen 47 Ruimtes voor een rijk sociaal klimaat 52 Ruimtes om te leren 56 Esthetische ruimtes 61 Tot slot 64 Antonia Mastio Hoofdstuk 3 Continuïteit van ervaringen en ouderparticipatie 66 Werken met en voor alle gezinnen: participatie en verbondenheid met de stad 66 Ontmoeting en participatie mogelijk maken 70 Sociaal beheer 73 Continue relaties met gezinnen: hulpmiddelen 78 Ontmoetingsplaatsen voor iedereen 83 Maria Laura Contini Hoofdstuk 4 De opvang van migrantengezinnen 86 Opvoeden voor het algemeen belang 86 Reflectie, dialoog, allianties opbouwen 87 Een actieonderzoek 88 Het project ‘in dialoog met de diensten en de stad’ 92 Conclusie 98 8560087_Pistoia_Hoekstra-Liempd-Peeters_BW.indd 6 24-1-2022 14:12:36 Sonia Iozzelli Hoofdstuk 5 Het kind in en buiten de stad 99 Wat is er daar verderop? 99 De stad ontdekken 101 De wereld van de natuur: een reservoir van verwondering 107 Het Avontuur Gaat Verder 1 1 1 Donatella Giovannini Hoofdstuk 6 Pedagogische coördinatie 113 Met hoofd en hart 1 1 3 Zorgen voor verbindingen tussen de voorzieningen voor nul tot zes jaar 1 1 4 Pedagogische coördinatie en de band met de buitenwereld 1 1 7 Permanente educatie van de pedagogen 121 Leer van anderen, vertel het anderen 124 Jan Peeters, Ed Hoekstra, Ine van Liempd Hoofdstuk 7 Pistoia als inspiratiebron voor Nederland en Vlaanderen 127 Het competente kind en de reflecterende medewerker 127 De ruimte als derde pedagoog 128 Ouderbetrokkenheid 129 Groepsstabiliteit 130 Pedagogische visie wordt door iedereen gedragen 130 Onderzoek 131 ZigZag: een coachingmodel gebaseerd op de pedagogiek van Pistoia 132 De praktijk: SamSam te Amsterdam 138 8560087_Pistoia_Hoekstra-Liempd-Peeters_BW.indd 7 24-1-2022 14:12:36 DANKWOORD 145 OVER DE AUTEURS 146 Over de vertalers/tekstbewerkers 146 GERAADPLEEGDE LITERATUUR 147