In Vlaanderen en Picardië ontstonden in de late elfde en eerste decennia van de twaalfde eeuw een aantal uitzonderlijke teksten: twee versies van het leven van de heilige Arnulfus, bisschop van Soissons en stichter van het Vlaamse klooster Oudenburg, en de autobiografie van Guibert van Nogent in Picardië. Lisiard van Crépy schreef de eerste versie van het heiligenleven waarvan Hariulf van Saint Riquier een bewerking maakte. Lisiard had Arnulfus persoonlijk gekend en wist samen met Hariulf diens heiligverklaring te bewerkstelligen. Ook met Guibert van Nogent onderhield Lisiard contacten. Deze vier mannen waren rond het midden van de elfde eeuw geboren in machtige adellijke families. 'Dit prachtige boek over Vlaanderen analyseert de hervormingsideeën van de geestelijkheid en de uiteenlopende reacties van de adel hierop.' – Elisabeth van Houts, emeritus honorary professor Europese Middeleeuwse Geschiedenis, University of Cambridge 1. Een kennismaking 13 De elfde en twaalfde eeuw 16 De goddelijke wereldorde 17 Het dagelijks leven 19 2. Een godsgeschenk 23 Geboorte en afkomst 24 Een jonge ridder 26 Geweld 29 Het einde van een veelbelovende carrière 33 De historische werkelijkheid 36 3. Twee hagiografen, Lisiard van Crépy en Hariulf van Saint-Riquier 39 Lisiard van Crépy (†1126) 39 Hariulf van Saint-Riquier (†1143) 42 Het dubbelbisdom Doornik-Noyon 46 De stichting van het klooster Oudenburg 48 4. Een autobiograaf, Guibert van Nogent (†ca. 1125) 53 Guiberts jonge jaren 53 De schrijver Guibert 55 Het eerste boek: een spirituele autobiografie 57 Het derde boek: de opstand in Laon 57 Het tweede boek 60 Een scepticus 67 5. Vier geestelijken 71 Reguliere geestelijken 71 Seculiere geestelijken 75 Kluizenaars 78 De pauselijke monarchie 81 Twee standen, één cultuur 84 6. Herstel en vernieuwing 91 Cluny 92 Een uitstapje naar Normandië 94 De Gregoriaanse hervormingsbeweging 96 Andersdenkenden 96 Andersgelovigen 99 Lekeninvestituur en simonie 101 Arnulfus, abt van Saint-Médard 105 Arnulfus, bisschop van Soissons 108 Het aartsbisdom Reims en de Investituurstrijd 110 Nicolaïsme 116 Nieuwe kloosterorden 121 7. Vier geletterden 127 De eerste helft van de elfde eeuw 128 De school 131 Guibert van Nogent, van seculiere naar reguliere vorming 133 Leermeesters en leerlingen 136 Italianen in Normandië 140 Lanfranc van Pavia (†1089) 142 Het sacrament van de eucharistie 144 Anselmus van Aosta (†1109) 146 8. Vechten voor de goede zaak 151 Gedeelde macht 151 Het koningschap 152 De aristocratie 154 Bevolkingsgroei 158 De Godsvredebeweging 161 Een christenplicht 167 De geestelijkheid en het gebruik van wapens 169 De eerste kruistocht (1096-1099) 170 Vechtende geestelijken 175 Biddende krijgers 177 9. De plicht van voortplanting en de deugd van kuisheid 179 Voortplanting en huwelijk 179 De kerk en het huwelijk 183 Geestelijken en leken 185 Individuele (on)vrijheid 189 De deugd van kuisheid 193 Onkuisheid 196 Kuisheid en voortplanting 197 10. Vrouwen in een mannenwereld 201 Theologie 203 Medische wetenschap 206 Voorbestemd voor het klooster 209 Voorbestemd voor het huwelijk 212 (Ex)echtgenote 214 De voortplanting 218 Moeder 220 Moeders en hun kinderen 222 De ideale vrouw en haar taken 226 11. Adelscultuur en het morele gezag van de kerk 229 Onze gidsen 232 De kerkelijke ontwikkelingen 233 Kerk en adelscultuur 236 De plicht van de voortplanting 240 Leven en beleven 242 Dankwoord 249 Verantwoording 251 Bibliografie 253 Index 263