Het graduale van Johannes van Deventer is een omvangrijk en rijk geïllustreerd koorboek: een boek om uit te zingen tijdens de mis. Het is een topwerk dat door de Unesco is ingeschreven in het Nederlands Memory of the World Register. Van Deventer schreef het rond 1512 en schonk het aan het klooster Sint Agatha, waar hij kruisheer was. Daar wordt het tot op de dag van vandaag gekoesterd. Recent onderzoek heeft aangetoond dat dit koorboek nauw is verbonden met vier andere koorboeken afkomstig uit kloosters aan de Maas. Ze zijn verlucht door een groep samenwerkende ambachtslieden die met verfijning en gevoel voor humor te werk gingen. Hun decoratie is inventief en vaak van hoog niveau, maar tot op heden maar nauwelijks bekend. Dit boek presenteert deze bijzondere groep handschriften en beschrijft de rijke cultuur in het gebied van Maas en Rijn, waarin Keulen een dominant centrum was. De bijdragen in dit boek zijn geschreven door Johan Oosterman, James H. Marrow, Thomas Op de Coul en Rob Dückers. ‘Het Graduale van Johannes van Deventer is al meer dan 500 jaar een van de schatten van het klooster Sint Agatha. Deze mooie uitgave laat dat heel goed zien.’ – Marga Arendsen, directeur Erfgoedcentrum Sint Agatha Voorwoord 8 JOHANNES VAN DEVENTER, SINT AGATHA EN DE NEDERRIJN johan oosterman 13 KRUISBESTUIVING IN EEN KLOOSTERLANDSCHAP rob dückers 24 DE ‘JOHANNES VAN DEVENTER MANUSCRIPTEN’ Samenhang en verschillen in een groep koorboeken uit kloosters aan de Maas (1500-1540) james h. marrow 48 HET GRADUALE VAN JOHANNES VAN DEVENTER ALS LITURGISCH HANDSCHRIFT thomas op de coul 118 Bijlage 1: Cuijk, Kruisherenklooster Sint Agatha, Ms. 1 james h. marrow en thomas op de coul 142 Bijlage 2: Dilbeek (België), Cultura Fonds, NC 1007 83 james h. marrow 154 Bijlage 3: Bladen afkomstig van het antifonarium van de kruisheren uit Roermond james h. marrow 158 Bijlage 4: De bladen en fragmenten in Londen, Victoria and Albert Museum en in Neurenberg, Germanisches Nationalmuseum james h. marrow 161 Bibliografie 163 Verantwoording van de illustraties 170 Register van handschriften 171 De auteurs 173